Archief Column

Laten wij ons ‘framen’?

By 1 oktober 2016september 29th, 2019No Comments

Door Peter Ramaekers

Dit verhaaltje begint met de vraag ‘Laten wij ons framen’? Anders gezegd: Laten wij ons in een kader plaatsen, conditioneren en hersenspoelen? En als dat al zo is: zijn wij ons daar dan van bewust?

De antwoorden zijn meteen duidelijk, anders zou ik deze column niet schrijven. Op de eerste vraag is het antwoord: ‘ja!’  En op de tweede vraag is het antwoord: ‘meestal zijn wij ons daar niet van bewust’….

Laat ons beginnen met een kort verhaal:

In landen waar ze olifanten trainen voor hun zware werk gebruiken ze een hele gemakkelijke en effectieve methode. Als de olifant nog een baby is, binden ze hem vast met een touw om zijn poot. Hij leert zo al in een vroeg stadium dat hij niet kan ontsnappen. Zijn lichaam en zijn geest raken gewend aan het touw om zijn poot. De olifant groeit en wordt groter en groter. Ze binden hem nog steeds vast. Omdat de olifant gewend is aan het touw om zijn poot, probeert hij niet te ontsnappen. Wij weten natuurlijk allemaal dat hij sterk genoeg is om zich los te trekken. Maar de olifant zal dit niet doen. Zelfs niet wanneer er een crisis is.

olifantje

Zo stond een volwassen olifant die met een touw vastgebonden was vóór een gebouw dat in brand stond. De olifant was bang voor het vuur, maar kon niet vluchten. Dat was niet eens een mogelijkheid die in hem op kwam omdat het touwtje hem altijd nog “gevangen” hield.
In het korte filmpje wat ik heb gezien over dit verhaal zag een man wat er aan de hand was. Hij maakte het touwtje los en toen pas was de olifant in staat om hard weg te rennen voor het vuur.

Natuurlijk is dit voorbeeld volledig van toepassing op de mens. Van kinds af aan zijn wij gekaderd door opvoeding, onderwijs, en door de maatschappij waarin wij leven. Misschien zegt u hier: ‘Nou en? Toch niets mis mee? Hebben we alleen maar profijt van, toch?’

Maar daar valt nogal het een en ander aan af te dingen! Als je op school leert dat je moet presteren (anders ben je een verliezer), en bij de sportvereniging dat je beter moet zijn dan de anderen, wat creëert dat dan voor mensbeeld? Alleen als je beter presteert kun je overleven en succes hebben. Alles is een competitie, met niet voor iedereen gelijke regels, die tijdens het spel ook nog kunnen veranderen. En de verliezers hebben blijkbaar niet goed genoeg hun best gedaan. Laat ze maar mislukken dus. Eigen schuld, dikke bult. Willen we dit echt? Voelen wij helemaal niets meer bij lijden van de ander? Of denken we dat de aalmoes die we storten werkelijk iets verandert?

Een ander voorbeeld: maatregelen om de wereld beter en duurzamer te maken worden genomen binnen het economische denken (uitgangspunt: competitie, de beste en goedkoopste overleeft, globaal handelen) dat alle problemen veroorzaakt. Als we ons daar al van bewust zijn, we zijn niet in staat om anders te denken, om óm te denken zoals het zo mooi heet. De hamster in de tredmolen….

rad

Als mensen zich gedragen als dieren in een kooi ligt het volgens mij niet aan de mensen, maar aan de kooi. Die verkeerde conditionering begint al op school. Je moet voldoen aan de exameneisen, en waar je echt goed in bent of waar je echte belangstelling ligt is niet aan de orde.
Het gevolg is dat we in routines denken en handelen. Zie je in bedrijven maar vooral in de (inter)nationale politiek: er is een heersend vijandbeeld waar we maar moeilijk van af stappen (tijdens de koude oorlog werkte het toch), en we denken in tegenstellingen in plaats van vanuit de inhoud. Er wordt nauwelijks meer nagedacht of stilgestaan, de conditionering bepaalt alles. We vallen voortdurend terug op routines en oplossingen die zijn bedacht toen alles anders was.

Er is de laatste jaren veel aandacht geweest voor het afschaffen van de slavernij in de 19e eeuw, maar we hebben niet door dat de echte slaven nu leven. We leven in een land waarvoor we moeten sterven indien nodig, we moeten knielen voor een vlag of een volkslied, het nationale voetbalteam (’Oranje’) krijgt meer aandacht dan een buurtgenoot die in nood is, of een kind dat te weinig eten krijgt. En we brengen economische offers waarbij het onduidelijk is aan wie dat ten goede komt. Bezuinigen is nodig, en belasting betalen is niet voor de sterkste schouders. Want stel je voor dat die de benen nemen naar een belastingparadijs. En als je ergens lang voor hebt geleerd moet je meer verdienen. Naar maatschappelijk nut wordt niet gekeken: zoek eens op wat een leerkracht, verpleegster, schoonmaker of agent (alle m/v) voltijds (en met een vaste baan) verdienen: je kunt er geen gezin van onderhouden!

Een voorbeeld van framing uit de energiewereld: het hardnekkige verhaal dat duurzame energie alleen kan worden toegepast omdat het gesubsidieerd wordt is ook zo’n mooi sprookje.  Blijf maar steenkool (of gas) gebruiken in de energiecentrales, die zijn immers het goedkoopste! Niemand vertelt er bij dat de prijs van steenkool geen rekening houdt met de vorming van CO2 bij verbranding, met de echte kosten van klimaatverandering dus. Wordt niet verdisconteerd in de prijs: dat schuiven we door naar volgende generaties, maar we zeggen dat niet! Wat wordt er nu gesubsidieerd? Die kolenprijs dus.

Hetzelfde bij de grootschalige voedselproductie: de maatschappelijke kosten voor methaan en fijnstof bij intensieve veehouderij, en het voorkomen van infecties zoals vogelgriep en Q-koorts zitten niet in de prijs die we betalen. Als dat wel zou gebeuren zou er echt duurzaam en veilig gewerkt kunnen worden. Willen we daar de prijs voor betalen in de supermarkt? Boeren wordt de nek omgedraaid omdat ze in de strop zitten van banken, EU afspraken over prijsvorming en subsidies, en nationale politiek, waardoor de kostprijs van melk niet wordt betaald door de tussenhandel en de consument.

Ik ben er daarom voor dat wij als mondige mensen worden behandeld en geïnformeerd. Dat we het hele verhaal, inclusief de stilzwijgende uitgangspunten, kennen (de ‘framing’ dus). Zodat we er adequaat over kunnen praten, en naar kunnen handelen. Dat is niet altijd gemakkelijk. De olifant uit het eerste verhaal moest eerst beseffen dat zijn leven in gevaar was, en dat het touwtje hem niet tegenhield, voordat hij wilde weglopen. Hoe langer het duurt voordat het werkelijke verhaal wordt verteld, hoe moeizamer het proces van wakker worden is. De stilzwijgende uitgangspunten komen nooit ter sprake!

Soms is de problematiek complex. Maar laat je dan niet wijsmaken dat de huidige, democratisch gekozen politici, alles doorzien, en de voor ons beste besluiten nemen. Ook zij zijn namelijk geconditioneerd, zij werken alleen vanuit het financieel-economische systeem waarin iedereen opereert, en zij brengen een verhaal dat alleen in dat systeem past, en dat iedereen graag wil horen: volgend jaar zoveel procent meer koopkracht, de zorg wordt niet duurder, en er zijn geen tegenvallers zolang we maar doorgroeien, en opmaken wat er niet is. En de waan van de dag is de korte termijn: we hebben maar een regeertermijn van drie of vier jaar, en binnen die tijd …. Nou, zo werkt het meestal niet. Dat weten we allemaal en toch houden we het in stand. Maar veranderen is moeilijk als je denkt dat je alleen bent. We zijn onszelf los gaan zien van de rest, we denken dat we geen onderdeel meer zijn van de ecosystemen op aarde. Als dat ook nog eens gepaard gaat met de wens om steeds rijker te worden, en als we blijven geloven dat we geluk via meer geld, bezit en invloed kunnen verkrijgen, dan gaat het op een dag mis. Zeker als je met steeds meer mensen bent op die aarde, die allemaal zo denken. De enige oplossing is: weer gaan inzien dat we onderdeel uitmaken van het geheel, dus dat we als mens ook werkelijk, wérkelijk afhankelijk zijn van hoe de aarde en de mensheid ervoor staan.

It is better to walk alone than with a crowd in the wrong direction! (Herman Siu)

Peter RamaekersPeter Ramaekers is innovatieadviseur, coach, filosoof en auteur. Hij is initiatiefnemer van een lokale energiecoöperatie in Weert, een plaatselijk Repair Café, en van verschillende andere burgeracties. Hij schrijft dit artikel op persoonlijke titel.
Mails naar ramae015(at)planet.nl

Leave a Reply